Hoogbegaafde kinderen hebben geen extra werk nodig, maar ander werk

Wanneer een hoogbegaafd kind eerder klaar is met de lesstof dan de rest van de klas, wordt vaak gezocht naar een praktische oplossing. Heel begrijpelijk. De leerkracht heeft een hele groep te begeleiden en wil ook tijd vrijmaken voor leerlingen die meer uitleg of ondersteuning nodig hebben.

Leerlingen die snel klaar zijn krijgen daarom regelmatig een extra werkblad, een moeilijkere som of een los puzzelboekje. Op die manier blijven ze bezig terwijl de rest van de groep verder werkt. Maar bezig zijn is iets anders dan leren.

Veel hoogbegaafde kinderen hebben geen behoefte aan méér werk. Extra herhaling van stof die zij al beheersen levert vaak weinig nieuwe leerwinst op. Opdrachten zonder duidelijk leerdoel leiden bovendien zelden tot meer motivatie. Integendeel: ze kunnen juist zorgen voor verveling, frustratie en het gevoel dat snel werken wordt afgestraft.

Veel hoogbegaafde kinderen hebben minder instructie en herhaling nodig om leerdoelen te bereiken. Dat betekent niet dat iedere hoogbegaafde leerling in ieder vak even snel leert. Wel kan een leerling bepaalde leerstof al beheersen terwijl klasgenoten nog oefening en instructie nodig hebben.

Dat betekent niet dat zij alles vanzelf kunnen. Ook hoogbegaafde kinderen moeten nieuwe kennis en vaardigheden leren. Het verschil zit vooral in het tempo waarin zij zich bepaalde leerstof eigen maken.

Wanneer een leerling de leerdoelen al beheerst, levert extra oefenstof weinig nieuwe leerwinst op. Toch wordt de vrijgekomen tijd vaak opgevuld met meer van hetzelfde: extra sommen, aanvullende taalopdrachten of losse bezigheidsactiviteiten. Daarmee missen we een belangrijke kans.

Een belangrijke aanpassing binnen het onderwijs aan hoogbegaafde leerlingen is compacten.

Bij compacten wordt overbodige herhaling geschrapt, terwijl de essentiële leerdoelen behouden blijven. Een leerling laat zien dat de stof wordt beheerst en hoeft vervolgens niet alle oefenopgaven meer te maken. Onderzoek naar curriculum compacting laat zien dat bij leerlingen die de betreffende leerstof al beheersten een aanzienlijk deel van het reguliere curriculum kon worden geschrapt zonder negatieve gevolgen voor hun prestaties.¹

Compacten is geen manier om minder te leren. Het is juist een manier om tijd vrij te maken voor nieuwe uitdagingen. Wanneer een hoogbegaafd kind niet langer bezig hoeft te zijn met onnodige herhaling, ontstaat ruimte voor onderwijs dat beter aansluit bij zijn of haar ontwikkelbehoeften.

In sommige gevallen blijkt dat compacten alleen niet voldoende is.

Een leerling beheerst de leerstof niet alleen sneller, maar is ook toe aan leerstof uit een hoger leerjaar. In zulke situaties kan versnellen een passende oplossing zijn.

Versnellen kan verschillende vormen aannemen. Denk aan het volgen van een vak op een hoger niveau, het doorlopen van leerstof in een hoger tempo of in sommige gevallen zelfs het overslaan van een leerjaar.

Het doel van versnellen is niet om een kind zo snel mogelijk door het onderwijs te laten gaan. Het doel is om onderwijs aan te bieden dat aansluit bij het niveau waarop een leerling leert en denkt. Onderzoek naar versnelling bij cognitief sterke leerlingen laat gemiddeld positieve academische effecten zien. Een meta-analyse vond daarnaast geen aanwijzingen dat versnelling gemiddeld ten koste gaat van de sociaal-emotionele ontwikkeling.²

Versnellen vraagt daarom om maatwerk. Niet alleen de beheersing van de leerstof, maar ook de behoeften en kenmerken van de individuele leerling en de onderwijscontext spelen mee bij de keuze voor een passende vorm van versnelling.

Compacten creëert ruimte. Versnellen en/of verrijking bepaalt vervolgens hoe die ruimte wordt benut.

Goede verrijking gaat verder dan moeilijkere opdrachten geven. Het gaat om andere manieren van denken, onderzoeken, creëren en leren. Daarbij wordt vaak onderscheid gemaakt tussen verdiepende en verbredende verrijking.

Bij verdiepende verrijking gaat een leerling dieper in op een onderwerp. De focus ligt op kritisch denken, analyseren, onderzoeken en het leggen van complexe verbanden. Denk bijvoorbeeld aan onderzoeksvragen formuleren, filosofische vraagstukken onderzoeken of complexe problemen oplossen.

Bij verbredende verrijking verkent een leerling nieuwe kennisgebieden buiten het reguliere curriculum. Leerlingen leren dan, naast hun standaard werk, bijvoorbeeld over geschiedenis, wetenschap en technologie, wereldburgerschap, een extra taal of kunst en cultuur.

Hierdoor ontstaat ruimte voor nieuwsgierigheid, talentontwikkeling en het ontdekken van nieuwe interesses.

Verrijking is meer dan cognitieve uitdaging

Wanneer mensen denken aan verrijking, denken ze vaak aan moeilijkere opdrachten of extra leerstof. Maar verrijking kan over veel meer gaan dan alleen cognitieve uitdaging.

Wanneer leerlingen daadwerkelijk worden uitgedaagd, ontstaan ook mogelijkheden om vaardigheden te oefenen die bij gemakkelijk schoolwerk nauwelijks worden aangesproken. Denk bijvoorbeeld aan plannen, samenwerken, verschillende strategieën proberen, doorzetten wanneer iets niet direct lukt en reflecteren op het eigen leerproces.

Dat betekent niet dat hoogbegaafde kinderen deze vaardigheden per definitie minder goed beheersen. Wel kan een leerling minder gelegenheid krijgen om ermee te oefenen wanneer schoolwerk langdurig weinig inspanning vraagt.

Dat bredere effect van verrijking is ook terug te zien in onderzoek. Een recente meta-analyse naar verrijkingsprogramma’s voor hoogbegaafde leerlingen vond positieve effecten op zowel cognitieve als persoonlijke en sociale uitkomsten. De grootte van de effecten verschilde wel sterk tussen de onderzochte programma’s.³

Goede verrijking gaat daarom niet alleen over wat een kind leert, maar ook over hoe een kind leert.

De taxonomie van Bloom biedt een mooi kader om te begrijpen waarom verrijking zo belangrijk is, zie het model hieronder.

Binnen het reguliere onderwijs ligt de nadruk vaak op het onthouden, begrijpen en toepassen van kennis. Soms wordt gedacht dat hoogbegaafde kinderen die basis willen overslaan maar dat is meestal niet het geval. Ook zij hebben kennis en vaardigheden nodig. Het verschil zit vooral in de volgorde.

Hoewel de taxonomie vaak als een ladder wordt weergegeven, hoeft leren niet altijd zo lineair te verlopen. De verschillende denkvaardigheden kunnen ook worden gezien als een gereedschapskist. Afhankelijk van de uitdaging zijn verschillende vormen van denken nodig: onthouden en begrijpen, maar ook toepassen, analyseren, evalueren en creëren.

Voor verrijkingsonderwijs is dat een interessant uitgangspunt. Een leerling hoeft niet altijd eerst een reeks eenvoudige opdrachten af te werken voordat complex denken aan bod komt. Een uitdagende onderzoeksvraag, ontwerpvraag of probleemstelling kan juist aanleiding zijn om nieuwe kennis op te zoeken, verbanden te leggen, informatie te beoordelen en nieuwe ideeën te ontwikkelen. Zo worden de verschillende denkvaardigheden niet los van elkaar geoefend, maar ingezet wanneer ze binnen een betekenisvolle uitdaging nodig zijn.

Het doelgericht stimuleren van hogere denkvaardigheden binnen onderwijs aan hoogbegaafde leerlingen wordt ook door onderzoek ondersteund. Een meta-analyse naar interventies gericht op hogere denkvaardigheden vond positieve effecten op onder andere creatief denken, kritisch denken en probleemoplossend vermogen.⁴

Passende verrijking sluit daarom niet alleen aan bij wat een kind al weet, maar biedt ook ruimte om verschillende manieren van denken doelgericht in te zetten.

Hoogbegaafde kinderen kunnen andere leerdoelen hebben

Passend onderwijs voor hoogbegaafde kinderen gaat niet alleen over kennis.

Welke leerdoelen passend zijn, verschilt per leerling. Voor de één ligt de uitdaging vooral in het verdiepen of verbreden van kennis en het ontwikkelen van complexere denkvaardigheden. Een ander kan juist baat hebben bij leerervaringen waarin plannen, samenwerken, doorzetten, omgaan met fouten of reflecteren daadwerkelijk nodig zijn.

Wanneer door compacten tijd vrijkomt, kan die tijd daarom bewust worden ingezet voor verschillende ontwikkelingsgebieden:

• Cognitieve ontwikkeling: kennis verdiepen en verbreden en complexe denkvaardigheden ontwikkelen en inzetten.
• Metacognitieve ontwikkeling: leren plannen, strategieën kiezen, het eigen leerproces volgen en erop reflecteren.
• Persoonlijke en sociale ontwikkeling: bijvoorbeeld samenwerken, omgaan met uitdaging en frustratie en vertrouwen ontwikkelen in het eigen vermogen om te leren.

Niet iedere hoogbegaafde leerling heeft op al deze gebieden dezelfde leerdoelen. Juist daarom begint goede verrijking niet bij de vraag: “Wat kunnen we deze leerling extra laten doen?” maar bij de vraag: “Wat heeft deze leerling nu te leren?”

Vanuit deze visie ontwikkel ik lesprogramma’s voor hoogbegaafde kinderen.

Deze programma’s zijn niet bedoeld als extra werk voor leerlingen die snel klaar zijn. Ze zijn ontwikkeld als betekenisvolle verrijking binnen de ruimte die bijvoorbeeld door compacten kan ontstaan en kunnen worden ingezet naast andere vormen van maatwerk.

De programma’s combineren:

• Verdiepende verrijking
• Verbredende verrijking
• Onderzoekend leren
• De denkvaardigheden volgens Bloom
• Creatief denken
• Executieve vaardigheden
• Reflectie en persoonlijke ontwikkeling

Kinderen werken aan uitdagende vraagstukken, denken kritisch na, onderzoeken nieuwe thema’s en oefenen met vaardigheden die ook bij complexe leerprocessen van belang zijn. Zo werken zij in Breinexpeditie toe naar het uitvoeren van psychologisch onderzoek en leren zij in Hoofdzaak door middel van creatieve opdrachten over gedachten, gevoel en gedrag.

Hoogbegaafde kinderen hebben recht op onderwijs dat aansluit bij hun mogelijkheden én hun onderwijsbehoeften.

Dat begint met goed kijken naar wat een leerling al beheerst en welke instructie en oefening nog daadwerkelijk nodig zijn.

Door te compacten waar mogelijk, te versnellen waar passend en doelgericht te verrijken, kan onderwijs beter aansluiten bij wat een leerling nodig heeft om te blijven leren.

Niet meer van hetzelfde maar onderwijs dat aansluit bij hoe hoogbegaafde kinderen leren, denken en zich ontwikkelen.

Want hoogbegaafde kinderen hebben geen extra werk nodig. Ze hebben behoefte aan ánder werk. De vraag zou daarom niet moeten zijn: “Hoe houden we deze leerling bezig?” maar: “Hoe zorgen we ervoor dat deze leerling blijft leren?”

Wetenschappelijke onderbouwing

1. Reis, S. M., Westberg, K. L., Kulikowich, J. M., & Purcell, J. H. (1998). Curriculum compacting and achievement test scores: What does the research say? Gifted Child Quarterly, 42(2), 123–129.
2. Steenbergen-Hu, S., & Moon, S. M. (2011). The effects of acceleration on high-ability learners: A meta-analysis. Gifted Child Quarterly, 55(1), 39–53.
3. Gül, M. D., & Ayık, Z. (2025). Impacts of enrichment programs on cognitive and affective skills of gifted students: A meta-analysis. PLOS ONE, 20(10), e0333714.
4. Lo, C. O., & Feng, L.-C. (2020). Teaching higher order thinking skills to gifted students: A meta-analysis. Gifted Education International, 36(2), 196–217.

“Geef hoogbegaafde kinderen ander werk, geen extra werk”

Heb je herkend dat hoogbegaafde kinderen vaak sneller door de lesstof gaan en behoefte hebben aan meer dan extra werkbladen?
Ontvang gratis een onderzoekende lesactiviteit die verder gaat dan standaard verrijking. Ontdek hoe je nieuwsgierigheid, kritisch denken en eigenaarschap van leren kunt stimuleren. Daarnaast ontvang je af en toe inspiratie, praktische tips en nieuwe inzichten.

Er ging iets mis. Probeer het opnieuw.

Bedankt! Je gratis les komt eraan.

Ik geef toestemming om mij nieuwsbrieven en updates per email te sturen. Lees ons privacybeleid voor meer informatie.

Stuur mij een gratis les!