Waarom het helemaal niet erg is als je hoogbegaafde kind zich verveelt in de zomervakantie
“Mam, ik verveel me.”
Veel ouders zullen deze uitspraak herkennen. En vaak volgt daarna direct de vraag: Hoe zorg ik ervoor dat mijn kind zich niet verveelt? Op internet vind je talloze lijstjes met uitdagende activiteiten, creatieve opdrachten en educatieve spelletjes. Alsof verveling iets is wat zo snel mogelijk opgelost moet worden.
Maar misschien stellen we onszelf wel de verkeerde vraag. Misschien hoeven we niet steeds te bedenken hoe we onze kinderen kunnen vermaken. Misschien is het veel belangrijker om eerst te begrijpen wat een kind eigenlijk bedoelt wanneer het zegt: “Ik verveel me.”
De zomervakantie is vaak een periode van herstel
Voor veel hoogbegaafde kinderen is de zomervakantie veel meer dan een periode zonder school. Het is een periode waarin de constante druk van het schooljaar eindelijk even wegvalt. Tijdens een schooldag gebeurt er namelijk veel meer dan alleen leren. Kinderen volgen instructies, schakelen tussen vakken, houden zich aan regels, passen zich aan het tempo van de klas aan en verwerken voortdurend sociale prikkels. Voor hoogbegaafde kinderen komt daar regelmatig nog iets bij: omgaan met onderprikkeling, wachten op anderen of proberen niet te veel op te vallen. Dat kost energie!
Onderzoek laat zien dat langdurige mentale inspanning en voortdurende zelfregulatie veel van ons brein vragen. Herstelmomenten zijn belangrijk om aandacht, motivatie en cognitieve energie weer op te bouwen. Hoewel er weinig onderzoek is dat specifiek kijkt naar hoogbegaafde kinderen in de zomervakantie, sluit dit goed aan bij wat veel ouders herkennen: sommige kinderen lijken de eerste vakantieweken nauwelijks initiatief te nemen. Misschien is dat geen gebrek aan motivatie, misschien is hun brein simpelweg bezig met herstellen.
Net zoals volwassenen na een drukke periode soms eerst moeten ontladen voordat er ruimte ontstaat voor nieuwe ideeën, hebben kinderen soms ook tijd nodig voordat hun nieuwsgierigheid vanzelf weer begint te borrelen.
“Ik verveel me” betekent niet altijd hetzelfde
Wanneer een kind zegt dat het zich verveelt, denken we al snel dat er te weinig te doen is. Maar verveling is geen eenduidig begrip. Achter dezelfde uitspraak kunnen heel verschillende behoeften schuilgaan:
Een hoofd vol ideeën, maar geen idee waar te beginnen
Veel hoogbegaafde kinderen hebben juist ontzettend veel ideeën. Ze willen een hut bouwen, een boek schrijven, een stop-motionfilm maken, een programmeertaal leren of een insectenhotel ontwerpen. Maar welke kies je? Waar begin je? En hoe maak je van een groot idee een eerste stap? Daarvoor zijn executieve functies nodig: vaardigheden zoals plannen, organiseren, keuzes maken en beginnen aan een taak. Juist deze vaardigheden ontwikkelen zich nog jarenlang, ook bij kinderen die cognitief ver vooruit zijn. Lees meer over executieve functies in deze blog.
Slim zijn betekent dus niet automatisch dat plannen maken gemakkelijk is. Soms zit een kind niet zonder ideeën, soms zit het juist vol ideeën maar weet het niet hoe deze ideeën tot uitvoering te brengen.
Opnieuw leren zelf richting te geven
Er is nog een andere vorm van verveling die ik thuis herken. Tijdens het schooljaar wordt vrijwel de hele dag voor kinderen ingevuld. Er wordt bepaald waar ze zijn, wat ze doen en wanneer ze daarmee beginnen of stoppen. In de zomervakantie valt die structuur ineens weg. En dan komt misschien wel de moeilijkste vraag van de dag:
“Waar heb ik eigenlijk zelf zin in?”
Dat lijkt eenvoudig, maar dat is het niet altijd. Als altijd voor je wordt bepaald wat je wanneer doet, verleer je om zelf te bedenken wat je wil en kunt doen. Soms weten kinderen niet eens wat ze eigenlijk leuk vinden om te doen. Ik zie dat mijn eigen kinderen, wanneer ze niet goed weten wat ze willen doen, gemakkelijk naar een scherm grijpen. Niet omdat ze per se willen gamen of filmpjes kijken, maar omdat een scherm de keuzes voor hen maakt. Er is altijd wel iets nieuws te zien of te doen. Ze hoeven even niet zelf na te denken over wat ze willen ondernemen. Dat maakt schermen juist op momenten van verveling zo aantrekkelijk. Niet omdat kinderen lui zijn. Maar omdat een scherm direct de leegte opvult.
Misschien is verveling wel een beginpunt
Als ouder willen we onze kinderen graag helpen. Dus bedenken we een activiteit. We doen een voorstel, of we vullen de dag alvast in. Dat is begrijpelijk. Maar misschien lossen we daarmee iets op wat helemaal geen probleem is.
Onderzoekers zien verveling niet alleen als een vervelend gevoel, maar ook als een signaal dat iemand op zoek gaat naar iets wat betekenisvol is. Wanneer er even geen directe prikkels zijn, krijgt het brein ruimte om te dagdromen, ervaringen te verwerken en nieuwe verbanden te leggen. Juist die processen worden in verband gebracht met creatief denken. Dat betekent niet dat verveling op zichzelf creativiteit veroorzaakt maar wel dat creativiteit vaak ontstaat nadat we de ruimte hebben gekregen om ons even níét te laten leiden door een constante stroom aan prikkels. Misschien is dat precies wat de zomervakantie zo waardevol maakt. Niet omdat kinderen voortdurend leuke dingen doen. Maar omdat er eindelijk ruimte ontstaat om weer te ontdekken wat hen van binnenuit motiveert.
Hoe kun je als ouder omgaan met een kind dat zich verveelt?
Misschien begint het niet met het bedenken van een nieuwe activiteit, maar met het stellen van een andere vraag.
Heeft mijn kind eerst behoefte aan herstel?
Na een intensief schooljaar is niets hoeven soms precies wat een kind nodig heeft. Dit kan in het begin voor zowel het kind als de ouders heel ongemakkelijk voelen, en voor ouders kan het zwaar zijn wanneer een kind maar wat omhangt. Bedenk dan dat dit uiteindelijk leidt naar meer rust en eigen initiatieven.
Loopt mijn kind vast in alle ideeën die het heeft?
Help dan niet door een activiteit te kiezen, maar door samen één eerste stap te bedenken. Vaak helpt het om alle ideeën visueel te maken door het bijvoorbeeld op te schrijven, te tekenen of te knutselen. Dit geeft overzicht en helpt bij het kiezen van een activiteit. Help je kind zo nodig bij het zetten van een eerste stap.
Of is mijn kind vergeten hoe het zelf richting kan geven aan een vrije dag?
Stel dan vragen in plaats van oplossingen te geven.
“Is er iets wat je graag zou willen weten of leren?”
“Wat zou je vandaag willen ontdekken?”
“Wat heb je nodig om te beginnen?”
Zo help je je kind om stap voor stap weer eigenaar te worden van zijn eigen tijd. Misschien is dat wel veel waardevoller dan een vakantie vol georganiseerde activiteiten.
De terugkeer van nieuwsgierigheid
Bij The Curious Mind Expedition geloven we dat nieuwsgierigheid de motor is van leren. Maar nieuwsgierigheid laat zich niet plannen. Ze ontstaat niet omdat een volwassene weer een nieuwe opdracht bedenkt of de agenda nog voller maakt. Nieuwsgierigheid heeft ruimte nodig. Ruimte om te herstellen. Ruimte om te dagdromen. Ruimte om even niet te weten wat je wilt doen. En ook ruimte om je te vervelen.
Misschien hoeven we kinderen daarom niet steeds te vermaken. Misschien mogen we erop vertrouwen dat achter een periode van ogenschijnlijke verveling iets heel waardevols schuilgaat. Want nieuwsgierigheid laat zich niet afdwingen. Soms ontstaat ze juist pas nadat een kind voldoende tijd heeft gehad om te herstellen, zich te vervelen en weer zelf te ontdekken waar het warm voor loopt. En misschien is dát wel het mooiste cadeau dat de zomervakantie kan geven.
Wil je meer lezen over hoe je nieuwsgierigheid kunt stimuleren? Lees dan ook deze blog met tips.
Bronnen
- Diamond, A. (2013). Executive Functions. Annual Review of Psychology, 64, 135–168.
- Diamond, A., & Ling, D. (2016). Conclusions about interventions shown to aid executive function development in children.
- Smallwood, J., & Schooler, J. W. (2015). The Science of Mind Wandering. Annual Review of Psychology, 66, 487–518.
- Westgate, E. C., & Wilson, T. D. (2018). Boring Thoughts and Bored Minds. Perspectives on Psychological Science, 13(6), 689–706.
- Said-Metwaly, S., et al. (2023). Executive functions and creativity in children: A systematic review.
Wil jij nieuwsgierigheid stimuleren?
Ben je benieuwd hoe je nieuwsgierigheid kunt aanwakkeren zonder de vakantie vol te plannen? Download dan gratis onze les Fopbrein. Eén verrassende vraag of optische illusie is soms al genoeg om een nieuwe ontdekkingsreis te starten. Daarnaast ontvang je af en toe inspiratie, praktische tips en nieuwe inzichten.
