Hoogbegaafde kinderen hebben geen extra werk nodig, maar ander werk
Waarom meer van hetzelfde niet leidt tot meer ontwikkeling
Wanneer een hoogbegaafd kind eerder klaar is met de lesstof dan de rest van de klas, wordt vaak gezocht naar een praktische oplossing. Heel begrijpelijk. De leerkracht heeft een hele groep te begeleiden en wil ook tijd vrijmaken voor leerlingen die meer uitleg of ondersteuning nodig hebben.
Leerlingen die snel klaar zijn krijgen daarom regelmatig een extra werkblad, een moeilijkere som of een los puzzelboekje. Op die manier blijven ze bezig terwijl de rest van de groep verder werkt. Maar bezig zijn is iets anders dan leren.
Veel hoogbegaafde kinderen hebben geen behoefte aan méér werk. Extra herhaling van stof die zij al beheersen levert vaak weinig nieuwe leerwinst op. Opdrachten zonder duidelijk leerdoel leiden bovendien zelden tot meer motivatie. Integendeel: ze kunnen juist zorgen voor verveling, frustratie en het gevoel dat snel werken wordt afgestraft.
Hoogbegaafde kinderen leren vaak sneller
Veel hoogbegaafde kinderen hebben minder instructie en minder herhaling nodig om nieuwe leerstof te beheersen. Zij herkennen patronen snel, leggen gemakkelijk verbanden en begrijpen vaak al na enkele voorbeelden wat de bedoeling is.
Dat betekent niet dat zij alles vanzelf kunnen. Ook hoogbegaafde kinderen moeten nieuwe kennis en vaardigheden leren. Het verschil zit vooral in het tempo waarin zij zich bepaalde leerstof eigen maken.
Wanneer een leerling de leerdoelen al beheerst, levert extra oefenstof weinig nieuwe leerwinst op. Toch wordt de vrijgekomen tijd vaak opgevuld met meer van hetzelfde: extra sommen, aanvullende taalopdrachten of losse bezigheidsactiviteiten. Daarmee missen we een belangrijke kans.
Compacten: ruimte creëren voor ontwikkeling
Een belangrijke aanpassing binnen het onderwijs aan hoogbegaafde leerlingen is compacten.
Bij compacten wordt overbodige herhaling geschrapt, terwijl de essentiële leerdoelen behouden blijven. Een leerling laat zien dat de stof wordt beheerst en hoeft vervolgens niet alle oefenopgaven meer te maken.
Compacten is geen manier om minder te leren. Het is juist een manier om tijd vrij te maken voor nieuwe uitdagingen. Wanneer een hoogbegaafd kind niet langer bezig hoeft te zijn met eindeloze herhaling dan ontstaat ruimte voor onderwijs dat beter aansluit bij zijn of haar ontwikkel behoeften.
Versnellen wanneer dat nodig is
In sommige gevallen blijkt dat compacten alleen niet voldoende is.
Een leerling beheerst de leerstof niet alleen sneller, maar is ook toe aan leerstof uit een hoger leerjaar. In zulke situaties kan versnellen een passende oplossing zijn.
Versnellen kan verschillende vormen aannemen. Denk aan het volgen van een vak op een hoger niveau, het doorlopen van leerstof in een hoger tempo of in sommige gevallen zelfs het overslaan van een leerjaar.
Het doel van versnellen is niet om een kind zo snel mogelijk door het onderwijs te laten gaan. Het doel is om onderwijs aan te bieden dat aansluit bij het niveau waarop een leerling leert en denkt. Versnellen is altijd maatwerk waarbij uiteraard factoren als sociaal denkniveau en mogelijkheden vanuit de school mee moeten worden genomen in de uiteindelijke keuze.
Verrijken: waar echte ontwikkeling ontstaat
Compacten creëert ruimte. Versnellen en/of verrijking bepaalt vervolgens hoe die ruimte wordt benut.
Goede verrijking gaat verder dan moeilijkere opdrachten geven. Het gaat om andere manieren van denken, onderzoeken, creëren en leren. Daarbij wordt vaak onderscheid gemaakt tussen verdiepende en verbredende verrijking.
Verdiepende verrijking
Bij verdiepende verrijking gaat een leerling dieper in op een onderwerp. De focus ligt op kritisch denken, analyseren, onderzoeken en het leggen van complexe verbanden. Denk bijvoorbeeld aan onderzoeksvragen formuleren, filosofische vraagstukken onderzoeken of complexe problemen oplossen.
Verbredende verrijking
Bij verbredende verrijking verkent een leerling nieuwe kennisgebieden buiten het reguliere curriculum. Leerlingen leren dan, naast hun standaard werk, bijvoorbeeld over geschiedenis, wetenschap en technologie, wereldburgerschap, een extra taal of kunst en cultuur.
Hierdoor ontstaat ruimte voor nieuwsgierigheid, talentontwikkeling en het ontdekken van nieuwe interesses.
Verrijking is meer dan cognitieve uitdaging
Wanneer mensen denken aan verrijking, denken ze vaak aan moeilijkere opdrachten of extra leerstof. Maar voor hoogbegaafde kinderen gaat verrijking over veel meer dan dat.
Goede verrijking daagt niet alleen het denken uit, maar ondersteunt ook de ontwikkeling van vaardigheden die hoogbegaafde kinderen vaak juist nodig hebben om te kunnen groeien. Denk aan plannen, samenwerken, omgaan met fouten maken, doorzetten wanneer iets niet direct lukt en reflecteren op het eigen leerproces.
Verrijking draagt daarmee niet alleen bij aan wat een kind leert, maar ook aan hoe een kind leert en wie een kind wordt.
Verrijking en de taxonomie van Bloom
De taxonomie van Bloom biedt een mooi kader om te begrijpen waarom verrijking zo belangrijk is, zie het model hieronder.
Binnen het reguliere onderwijs ligt de nadruk vaak op het onthouden, begrijpen en toepassen van kennis. Soms wordt gedacht dat hoogbegaafde kinderen die basis willen overslaan maar dat is meestal niet het geval. Ook zij hebben kennis en vaardigheden nodig. Het verschil zit vooral in de volgorde.
Hoogbegaafde kinderen schakelen vaak al vroeg tussen verschillende denkvaardigheden. Terwijl zij nieuwe kennis opdoen, zijn zij regelmatig al bezig met analyseren, verbanden leggen, evalueren en creëren. Voor hen lijkt het model vaak meer op een gereedschapskist in plaats van een ladder. Afhankelijk van de uitdaging pakken zij precies het denkgereedschap dat op dat moment nodig is. Soms beginnen ze met creëren, soms met analyseren en soms met evalueren. De kennis die hiervoor nog ontbreekt halen ze onderweg op.
Juist door te moeten schakelen tussen de verschillende niveaus vinden veel hoogbegaafde kinderen de uitdaging waar zij naar op zoek zijn. Ze willen verbanden onderzoeken, ideeën vergelijken, oplossingen ontwerpen, argumenten afwegen en nieuwe concepten ontwikkelen, maar als zij merken dat zij informatie missen, gebruiken ze de basisniveaus om deze kennis op te doen. En juist daarin ligt een belangrijke sleutel tot motivatie, eigenaarschap en diep leren bij hoogbegaafde kinderen.
Passende verrijking sluit daarom niet alleen aan bij wat een kind weet, maar vooral bij hoe een kind denkt.
Hoogbegaafde kinderen hebben vaak andere leerdoelen
Passend onderwijs voor hoogbegaafde kinderen gaat niet alleen over kennis.
Doordat hun ontwikkeling vaak anders verloopt, hebben veel hoogbegaafde leerlingen naast cognitieve uitdagingen ook andere leerdoelen dan leeftijdsgenoten. Denk bijvoorbeeld aan doorzettingsvermogen, omgaan met fouten maken, plannen en organiseren, samenwerken, zelfreflectie en sociaal-emotionele ontwikkeling.
Wanneer tijd vrijkomt door compacten, ontstaat er ruimte om aan deze verschillende ontwikkelingsgebieden te werken.
Voor mij gaat verrijking daarom verder dan alleen cognitieve uitdaging. Natuurlijk is het belangrijk dat hoogbegaafde kinderen worden uitgedaagd om te analyseren, evalueren, creëren en onderzoeken. Maar minstens zo belangrijk is dat zij leren leren en dat zij vaardigheden ontwikkelen die hen helpen omgaan met uitdagingen.
Goede verrijking draagt daarom bij aan drie verschillende ontwikkelingsgebieden:
- Cognitieve ontwikkeling: het verdiepen en verbreden van kennis en het ontwikkelen van hogere denkvaardigheden.
- Metacognitieve ontwikkeling: het leren plannen, organiseren, reflecteren en verantwoordelijkheid nemen voor het eigen leerproces.
- Sociaal-emotionele ontwikkeling: het ontwikkelen van doorzettingsvermogen, zelfvertrouwen, samenwerking en het leren omgaan met fouten en frustraties.
Juist de combinatie van deze drie gebieden zorgt ervoor dat hoogbegaafde kinderen niet alleen groeien in wat zij weten, maar ook in hoe zij leren en wie zij worden.
Mijn lesprogramma’s: verrijken met een doel
Vanuit deze visie ontwikkel ik lesprogramma’s voor hoogbegaafde kinderen.
Deze programma’s zijn niet bedoeld als extra werk voor leerlingen die snel klaar zijn. Ze zijn ontwikkeld als betekenisvolle verrijking binnen de ruimte die ontstaat door compacten en kunnen aanvullen bij andere vormen van maatwerk.
De programma’s combineren:
- Verdiepende verrijking
- Verbredende verrijking
- Onderzoekend leren
- De denkvaardigheden volgens Bloom
- Creatief denken
- Executieve vaardigheden
- Reflectie en persoonlijke ontwikkeling
Kinderen werken aan uitdagende vraagstukken, leren kritisch denken, onderzoeken nieuwe thema’s en ontwikkelen vaardigheden die zij nodig hebben om succesvol en veerkrachtig in het leven te staan. Zo werken zij in Breinexpeditie toe naar het uitvoeren van psychologisch onderzoek en leren zij in Hoofdzaak door middel van creatieve opdrachten over gedachten, gevoel en gedrag.
Niet bezighouden, maar ontwikkelen
Hoogbegaafde kinderen hebben recht op onderwijs dat aansluit bij hun mogelijkheden én hun onderwijsbehoeften.
Dat begint met de erkenning dat zij vaak minder herhaling nodig hebben dan hun leeftijdsgenoten.
Door te compacten waar mogelijk, te versnellen waar nodig en te verrijken waar het kan, ontstaat onderwijs dat daadwerkelijk bijdraagt aan groei.
Niet meer van hetzelfde maar onderwijs dat aansluit bij hoe hoogbegaafde kinderen leren, denken en zich ontwikkelen.
Want hoogbegaafde kinderen hebben geen extra werk nodig. Ze hebben behoefte aan ánder werk. De vraag zou daarom niet moeten zijn: “Hoe houden we deze leerling bezig?” maar: “Hoe zorgen we ervoor dat deze leerling blijft leren?”
“Geef hoogbegaafde kinderen ander werk, geen extra werk”
Heb je herkend dat hoogbegaafde kinderen vaak sneller door de lesstof gaan en behoefte hebben aan meer dan extra werkbladen?
Ontvang gratis een onderzoekende lesactiviteit die verder gaat dan standaard verrijking. Ontdek hoe je nieuwsgierigheid, kritisch denken en eigenaarschap van leren kunt stimuleren. Daarnaast ontvang je af en toe inspiratie, praktische tips en nieuwe inzichten.
Eén reactie